Beroep: journalist

Journalistiek, freelancen, ondernemerschap, media, recht en economie

Auteursrecht en internetvrijheid

with one comment

Verdraagt het auteursrecht zich niet met het recht van de burger op vrije informatie? Dat is een vergissing. In werkelijkheid hebben de rechten van auteurs geen betekenis en geen effect als er niet tegelijk sprake is van een vrij internet. Net zoals een vrij internet een illusie is zonder content van vrije schrijvers van wie zowel de morele als de materiële rechten bescherming krijgen. Daarom ben ik blij dat sinds kort vertegenwoordigers van Bits of Freedom en de FreeLancers Associatie met elkaar in gesprek zijn.

Bits of Freedom (BoF) is in Nederland de voortrekker als het gaat om digitale burgerrechten. De in 2000 opgerichte stichting verdedigt het grondrecht op privacy en het grondrecht op communicatievrijheid van de burger. De acties van BoF spitsen zich  vaak toe op de vrijheid van de burger om via internet ongehinderd informatie tot zich te nemen en te delen. BoF mag dus niet worden verward met de Piratenpartij, die zich eerst en vooral richt op het beperken of liever nog compleet afschaffen van het intellectueel eigendom.

De FreeLancers Associatie (FLA) is opgericht in 1999 en maakt als afdeling deel uit van de Vereniging van Schrijvers en Vertalers – in Nederland de grootste belangenbehartiger van zelfstandige schrijvers, vertalers, scenarioschrijvers en journalisten die zelf het auteursrecht hebben op hun werk. De FLA komt daarbij met name op de voor de positie van zelfstandige professionals in de journalistiek en van andere “vrije schrijvers” in de media, dus ook op internet.

In de activiteiten van de FLA heeft tot nu toe vooral het accent gelegen op het auteursrecht van de zelfstandige maker en op diens sociaal-economische positie als zelfstandig ondernemer. Het auteursrecht (en in het verlengde daarvan: het auteurscontractenrecht) is voor schrijvers van grote betekenis. Het beschermt hen tegen de overweldigende marktmacht van de grote mediaconcerns. Alleen met de wet als stok achter de deur kunnen zelfstandige auteurs het recht afdwingen om te worden erkend als maker en om een billijke vergoeding te krijgen voor commercieel (her-)gebruik van hun werk. Zelfstandige auteurs die te maken krijgen met mediaconcerns en andere (zakelijke) partijen die aan de haal gaan met hun werk en daar over hun rug geld mee proberen te verdienen, kunnen rekenen op de steun van de FLA. Zowel collectief in de vorm van voorlichting en lobbywerk, als individueel in de vorm van advies en indien nodig rechtsbijstand.

Het belang van internet voor vrije schrijvers

Negen van de tien keer dat er werk van een zelfstandige maker zonder zijn of haar toestemming wordt gebruikt voor commerciële doelen, gebeurt dat op of via het internet. Dat wil zeggen: tegenwoordig, omdat internet nu eenmaal steeds meer aan belang wint als medium en omdat het daar eenvoudiger is dan in print om werk van een ander over te nemen of te bewerken. Als makers zich verzetten tegen zulk misbruik, kan het daardoor lijken alsof zij zich keren tegen internet als zodanig of tegen de vrijheid van informatie op dat medium. Dat is echter niet het geval – net zo min als schrijvers die in het geweer kwamen tegen plagiaat in printmedia iets hadden tegen de (vrijheid van) drukpers.

In verband met het auteursrecht gaat het er de vrije schrijvers slechts om te voorkomen dat anderen goede sier maken met hun werk zonder dat zij daar zelf een billijke vergoeding voor ontvangen of zelfs maar erkend worden als maker. Los van het medium waarin dat gebeurt. Daarbij richten zij hun pijlen vooral op zakelijke partijen die met ongevraagde en onbetaalde inzet van het werk van zelfstandige auteurs hun eigen commerciële doelen nastreven. Te denken valt aan het exploiteren van een digitale databank met journalistieke artikelen, het samenstellen en verkopen van readers, het uitbrengen van een al dan niet digitale knipselkrant, of het maken van reclame.

Vrije schrijvers die begrijpen waar hun eigen belang ligt en dat van de samenleving, zullen het alleen maar toejuichen als lezers hun teksten becommentariëren, daarbij relevante passages citeren, of anderen er op attent maken bijvoorbeeld door hen een link toe te sturen. Er is – terecht – niets in het auteursrecht dat zich tegen zulk gebruik verzet.

Ooit hadden publicisten alle belang bij de techniek van de drukpers en bij het recht van burgers om daar in volledige vrijheid gebruik te maken. Beide, de techniek zowel als het recht, waren tot voor kort onmisbare bestanddelen van hun verdienmodel. In mindere mate geldt dat ook nu nog, maar tegenwoordig hebben vrije schrijvers vooral steeds meer belang bij de techniek van het internet en bij het recht (en de fysieke mogelijkheden) voor alle burgers om daar gebruik van te maken. Zonder dat iemand daarvoor vooraf toestemming nodig heeft van de overheid of van wie dan ook, en zonder dat iemand het risico loopt om daar achteraf op te worden afgerekend – tenzij uiteraard in welomschreven gevallen en na toetsing door de rechter.

Schrijvers en burgers hebben elkaar nodig – en een vrij internet

Zelfstandige journalisten en andere schrijvers worden almaar meer afhankelijk van een vrij internet. Zij hebben het broodnodig om op de hoogte te blijven van de toestand in de wereld, om research te doen, om contact te houden met hun bronnen, hun collega’s, hun opdrachtgevers en hun lezers, om hun werk te publiceren (steeds vaker: zelf, zonder tussenkomst van een uitgever of andere exploitant) en om daar reacties op te krijgen die hen weer voeden. Andersom worden burgers die gebruiken maken van internet (en wie doet dat niet in de globale informatiemaatschappij) steeds meer afhankelijk van de vrije schrijvers die hun teksten op internet publiceren.

Aan de bron van de stroom van content staat immers het oorspronkelijke werk – niet alleen dat van mensen die zichzelf als journalist beschouwen en die met het verzamelen, analyseren, presenteren en becommentariëren van het nieuws hun brood verdienen, maar ook dat van andere deskundigen die (hetzij in loondienst hetzij als zelfstandige) een bepaald specialisme beoefenen en die anderen in hun kennis laten delen. Zonder zulke “gekken” zou het droef gesteld zijn – misschien niet direct met de kwantiteit maar zeker met de kwaliteit van de informatie op internet. Zonder hen zou internet het domein worden van reclamemakers, propagandisten en herkauwers. En dat is niet bepaald het internet waar voorstanders van de vrijheid van informatie de straat voor op zouden gaan.

Als je het zo bekijkt ligt het voor de hand dat de FLA zich niet meer alleen sterk maakt voor het auteursrecht en het auteurscontractenrecht (op eigen kracht en via het Platform Makers) en voor de sociaal-economische positie van de zelfstandige professional (mede via het Platform Zelfstandige Ondernemers), maar zeker ook voor de vrije toegang tot internet. Net zoals het voor de hand ligt dat BoF in zijn streven naar een vrij internet rekening houdt met de rol die zelfstandige makers daarin spelen en met het belang dat die daarin hebben. Daarom heeft de FLA zich onlangs ook aangesloten bij het door BoF geïnitieerde protest tegen het concept-wetsvoorstel Versterking bestrijding computercriminaliteit. Als het voorstel wet wordt, kan het Openbaar Ministerie voortaan zonder tussenkomst van de rechter websites sluiten en internetdiensten blokkeren. Schrijvers met een website, internetjournalisten en bloggers kunnen worden gemuilkorfd zonder dat er bewijs tegen hen is. De wet kan zelfs worden misbruikt om journalisten te verhinderen maatschappelijk relevante informatie openbaar te maken die de overheid onwelgevallig is: een regelrechte aanslag op de vrije pers en op vrije schrijvers.

Valse beelden

In de praktijk komen verdedigers van het auteursrecht en verdedigers van de burgerrechten in het internettijdperk nog wel eens met elkaar in aanvaring. Wanneer eenzijdig het ene belang wordt gepropageerd, komt het andere als vanzelf te kort. Dan ontstaan er over en weer karikaturen en valse beelden, die uiteindelijk voor beide belangen schadelijk zijn. Voorstanders van het aan banden leggen van internet maken daar handig gebruik van – net als de tegenstanders van het recht op intellectueel eigendom. De uitdaging voor organisaties als de FLA en BoF is om ieder voor zich naar hun achterban en met zijn tweeën naar de samenleving toe te verhelderen:

  • dat de rechten van auteurs geen concrete betekenis hebben en geen maatschappelijk effect als er niet tegelijk sprake is van een vrij internet, en
  • dat een vrij internet een dode mus is als daar geen content te vinden valt van vrije schrijvers van wie zowel de morele als de materiële rechten erkenning en bescherming krijgen.

Behalve die verkeerde beeldvorming onder hun achterbannen hebben organisaties als de FLA en BoF nog een hindernis te overwinnen als zij samen op willen trekken, en die zou wel eens een stuk hardnekkiger kunnen zijn. Dat is dat overheden het auteursrecht hebben ontdekt als argument om de internetvrijheid van burgers aan banden te leggen. Zie op Europees niveau het Gallo-rapport, in Frankrijk de Hadopi-wet, en in Nederland het wetsvoorstel Versterking bestrijding computercriminaliteit. De grote mediaconcerns wrijven zich daarbij in hun handen, want op de korte termijn lijkt hun commerciële belang ermee gediend. Onder hun invloed gaan collectieve beheersorganisaties als Buma/Stemra daarin mee. De zelfstandige maker wordt niks gevraagd, net zo min als de burger cq internetgebruiker.

Een wereld te winnen

Zoals het nu gaat worden zowel burgers als zelfstandige makers in gijzeling gehouden door een gelegenheidscoalitie van overheden die internet wantrouwen en media-exploitanten die het alleen interessant vinden als een manier om snel winst te maken. Om aan die knellende greep te ontsnappen moeten organisaties als de FLA en BoF niet alleen hun eigen specifieke belang helder voor ogen hebben maar ook hun gemeenschappelijke belang. Als zij van daaruit samen optrekken, hebben zij een wereld te winnen.

Advertenties

Written by Pierre Spaninks

3 november 2010 bij 07:56

Eén reactie

Subscribe to comments with RSS.

  1. […] juni heb ik daarom collega-ondernemer Pierre Spaninks gevraagd of hij er wat voor voelde op deze plek samen een weblog te beginnen waarop we het […]


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: